පෘථිවිය මත වසර මිලියන සිය ගණනකට පෙර සිට පරිණාමය වූ කුහුඹුවන් යනු අතිශය සංකීර්ණ සහ සංවිධානාත්මක සමාජ ව්යුහයක් සහිත සතුන් කොට්ඨාසයකි. කුහුඹු කූඩුවක් හෙවත් කුහුඹු ජනපදයක් යනු හුදෙක් සතුන් සමූහයක් නොව, එක්තරා ආකාරයක “සුපිරි ජීවියෙකි” (Superorganism). මෙකී සංකීර්ණ ජනපදයේ හදවත සහ ප්රධානතම පදනම වන්නේ කුහුඹු රාජිනිය යි. විද්යාගාර තුළ ෆෝමිකාරියම් (Formicarium) ආශ්රිතව කුහුඹුවන් වර්ධනය කරන පර්යේෂකයන් මෙන්ම ස්වාභාවික පරිසරය පිළිබඳ අධ්යයනය කරන ජෛව විද්යාඥයන් හමුවේ නිතර නැගෙන ගැටලුවක් වන්නේ, යම් හෙයකින් මෙම කුහුඹු රාජිනිය මියගියහොත් මුළු ජනපදයටම කුමක් සිදුවේද යන්නයි.
ප්රචලිත මතයක් වන්නේ කුහුඹු රාජිනිය මියගිය වහාම මුළු ජනපදයේම සිටින සියලුම වැඩකාර කුහුඹුවන් එකවර මියයන බවයි. නමුත් සැබෑ විද්යාත්මක සත්යය ඊට වඩා බෙහෙවින් වෙනස් ය. කුහුඹු රාජිනිය නොමැති වූ පසු කුහුඹු කූඩුව තුළ සිදුවන ජෛව විද්යාත්මක ක්රියාවලිය, වැඩකාර කුහුඹුවන්ගේ හැසිරීම සහ එම ජනපදයේ අවසාන ඉරණම පිළිබඳව Nature, ScienceDaily සහ LiveScience වැනි ලෝක පූජිත විද්යාත්මක ප්රකාශන පදනම් කරගනිමින් මෙම ලිපියෙන් දීර්ඝ ලෙස විමසා බලමු.
කුහුඹු රාජිනියගේ සැබෑ ජීව විද්යාත්මක කාර්යභාරය
කුහුඹු ජනපදයක රාජිනිය යන නාමය භාවිත කළද, ඈ රජයක පාලකයෙකු මෙන් ජනපදයට අණපනත් නිකුත් කරන්නේ නැත. ඇගේ ප්රධානතම ජීව විද්යාත්මක කාර්යභාරයන් දෙකකි:
- ප්රජනනය සහ ජනගහනය පවත්වා ගැනීම: ජනපදයේ සියලුම බිත්තර දමන එකම ජීවියා ඇයයි. දිනකට බිත්තර සිය දහස් ගණනක් දැමීමේ හැකියාව විශේෂය අනුව ඇයට ඇත.
- ජනපදයේ අනන්යතාව සහ එකමුතුකම රැක ගැනීම: කුහුඹු රාජිනිය විසින් විශේෂිත රසායනික ද්රව්ය, එනම් ෆෙරමෝන (Pheromones) ශ්රාවය කරයි. මෙම ෆෙරමෝන මගින් ජනපදයේ වැඩකාර කුහුඹුවන්ගේ ප්රජනන පද්ධතිය අක්රිය මට්ටමේ තබා ගන්නා අතර, මුළු ජනපදයටම එකම පොදු සුවඳක් (Colony Odor) ලබා දෙයි.
තනි රාජිනියක් පමණක් සිටින ජනපදයක (Monogyne colony) කුහුඹු රාජිනිය මියගිය විට මෙම රසායනික සංඥා පද්ධතිය බිඳ වැටේ.
රාජිනියගේ මරණයෙන් පසු ප්රථමයෙන් සිදුවන්නේ කුමක්ද?
කුහුඹු රාජිනිය මියගිය විගසම වැඩකාර කුහුඹුවන් සිය දිවි නසාගන්නේ හෝ එකවර මියයන්නේ නැත. ඔවුන් සාමාන්ය පරිදි කූඩුවේ පවිත්රතා කටයුතු කිරීම, ආහාර සෙවීම (Foraging) සහ දැනට පවතින බිත්තර, ලාර්වා (Larvae) සහ පිළවුන් (Pupae) රැකබලා ගැනීම දිගටම කරගෙන යයි.
මීට හේතුව නම් කුහුඹුවන්ගේ සහජ බුද්ධියයි. කුහුඹු රාජිනිය මියයාමට පෙර දමන ලද බිත්තර සහ වර්ධනය වෙමින් පවතින ලාර්වා අවධි තවදුරටත් ජනපදය තුළ පවතී. වැඩකාර කුහුඹුවන් මෙම අවසාන පරම්පරාව වැඩිහිටි කූඹීන් බවට පත්වන තෙක්ම අතිශය කැපවීමෙන් සලකයි.
එම නිසා, රාජිනියගේ මරණයෙන් සති කිහිපයකට පසුව පවා ජනපදයෙන් අලුතින් වැඩකාර කුහුඹුවන් බිහිවන අතර, පිටතින් බලන අයෙකුට ජනපදය සාමාන්ය පරිදි යථා තත්ත්වයට පත්වී ඇති බවක් පෙනෙන්නට තිබිය හැක. නමුත් මෙය තාවකාලික සංසිද්ධියක් පමණි.
කෘතිම බැක්ටීරියා සෛලය: අජීවී ද්රව්ය වලින් ජීවය උපදවා ගැනීමේ නව විද්යාත්මක විප්ලවය
ජනපදයේ අවසාන ඉරණම: ක්රමානුකූල පිරිහීම
අවසාන බිත්තරයෙන්ද වැඩිහිටි කුහුඹුවෙකු බිහිවූ පසු, ජනපදයට අලුතින් එකම හෝ කුහුඹුවෙකු එකතු වන්නේ නැත. මීට පසුව සිදුවන්නේ ජනගහනය ක්රමානුකූලව අඩුවීමයි.
- ආයු කාලය අනුව මියයාම: වැඩකාර කුහුඹුවන් ස්වාභාවික ලෙස මහලු වී මියයයි. කුහුඹු විශේෂය (උදාහරණ ලෙස Messor structor හෝ Camponotus විශේෂ) අනුව වැඩකාර කුහුඹුවෙකුගේ ආයු කාලය මාස කිහිපයක සිට වසර 1-2 දක්වා විය හැක.
- මානසික සහ කායික පීඩනය: කුහුඹු රාජිනිය නොමැති වීම නිසා ෆෙරමෝන මට්ටම පහත වැටීමෙන් කුහුඹුවන්ගේ සමාජීය හැසිරීම් අවුල් සහගත වේ.
- ගහනය අඩුවීම: ජනපදයේ සංඛ්යාව අඩුවත්ම, ආහාර සෙවීමේ කාර්යක්ෂමතාව අඩු වේ.
මේ අනුව, සති කිහිපයක සිට වසර කිහිපයක් දක්වා කාලය ඇතුළත, අන්තිම වැඩකාර කුහුඹුවාත් මියයාමෙන් මුළු ජනපදයේම පැවැත්ම අවසන් වේ.
වැඩකාර කුහුඹුවන්ට නව කුහුඹු රාජිනියක් නිර්මාණය කළ හැකිද?
මීමැස්සන්ගේ ජනපදයක මීමැසි රාජිනිය මියගිය විට, වැඩකාර මීමැස්සන් විසින් අලුත් ලාර්වාවකට “රාජකීය ජෙලි” (Royal Jelly) ලබා දී නව රාජිනියක් සාදා ගනී. නමුත් කුහුඹුවන් අතර බොහෝ විශේෂවල මෙම හැකියාව නැත.
අපට බහුලව හමුවන Messor, Camponotus, සහ Formica වැනි කුහුඹු විශේෂවල වැඩකාර කුහුඹුවන්ට කුහුඹු රාජිනිය මියගිය පසු අලුත් රාජිනියක් බිහිකර ගත නොහැක. මීට හේතු කිහිපයක් බලපායි:
1. හැප්ලොඩිප්ලොයිඩ් (Haplodiploid) ප්රජනන පද්ධතිය
වැඩකාර කුහුඹුවන් යනු ප්රජනන හැකියාව අසම්පූර්ණ ගැහැණු සතුන්ය. කුහුඹු රාජිනිය නැතිවූ විට, ෆෙරමෝන පාලනය නැතිවන නිසා ඇතැම් වැඩකාර කුහුඹුවන් බිත්තර දැමීමට පටන් ගනී. නමුත් මෙම බිත්තර අසංසේචිත (Unfertilized) බිත්තර වේ. කුහුඹුවන්ගේ ජාන විද්යාවට අනුව, අසංසේචිත බිත්තරවලින් බිහිවන්නේ පිරිමි කුහුඹුවන් (Drones) පමණි. පිරිමි කුහුඹුවන්ට ජනපදය පවත්වාගෙන යාමට, කූඩුව සැදීමට හෝ ආහාර සෙවීමට හැකියාවක් නැත. ඔවුන්ගේ එකම කාර්යය සංසේචනයයි. එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස ජනපදය තවත් වේගයෙන් විනාශ වේ.
2. සංසේචන පියසැරිය (Nuptial Flight) අවශ්යතාව
යම් හෙයකින් ජනපදයේ සිටි අවසාන ලාර්වා අතරින් පියාපත් සහිත තරුණ රාජිනියක් බිහිවුවද, ඇයට ජනපදය තුළ සිට ප්රජනනය කළ නොහැක. ඇයට වෙනත් ජනපදයක පිරිමි සතෙකු හා සංසේචනය වීම සඳහා “සංසේචන පියසැරියක” නිරත වීමට සිදු වේ. සංසේචනය නොවූ රාජිනියකට නැවත වැඩකාර කුහුඹුවන් බිහි කළ නොහැක.
ජීව විද්යාත්මක ව්යතිරේක: සමහර කූඹින්ගේ අසාමාන්ය හැකියාවන්
ජීව විද්යාවේ සැමවිටම ව්යතිරේක පවතී. සියලුම කුඹි විශේෂ කුහුඹු රාජිනිය මියගිය පසු විනාශ වන්නේ නැත.
1. බහු-රාජිනී ජනපද (Polygyne Colonies)
ඇතැම් කුඹි විශේෂවල (උදාහරණ: Solenopsis invicta හෝ Linepithema humile) එකම ජනපදයේ රාජිනියන් කිහිපදෙනෙකු හෝ සිය ගණනක් ජීවත් වෙති. මෙවැනි ජනපදයක එක් කුහුඹු රාජිනිය මියගියද, අනෙකුත් රාජිනියන් විසින් බිත්තර දැමීම දිගටම කරගෙන යන බැවින් ජනපදයට කිසිදු බලපෑමක් සිදු නොවේ.
2. ගේමර්ගේට්ස් (Gamergates) – ප්රජනනය කළ හැකි වැඩකාරයින්
සමහර ප්රාථමික කුහුඹු විශේෂවල (විශේෂයෙන්ම Ponera උප-පවුලට අයත් Harpegnathos saltator වැනි විශේෂ) සාමාන්ය වැඩකාර කුහුඹුවන්ට ප්රජනන හැකියාව ඇත. කුහුඹු රාජිනිය මියගිය පසු, වැඩකාර කුඹීන් අතර දරුණු සටනක් සිදුවේ. එම සටනින් ජයගන්නා වැඩකාර කුඹියාගේ සිරුරේ හෝමෝන වෙනස්කම් සිදුවී, ඈ ප්රජනන මට්ටමකට පැමිණේ. මෙලෙස රාජිනියගේ කාර්යය භාරගන්නා වැඩකාර කුඹියා ගේමර්ගේට් (Gamergate) ලෙස හැඳින්වේ. ඇයට ජනපදය ඉදිරියට පවත්වාගෙන යා හැක.
අනාථ වූ ජනපදයකට වෙනත් රාජිනියක් හඳුන්වා දිය හැකිද?
කුහුඹුවන් වගාකරන (Ant keepers) බොහෝ දෙනෙකුට සිතෙන ලෙහෙසිම විසඳුම වන්නේ මියගිය රාජිනිය වෙනුවට වෙනත් පරිණත කුහුඹු රාජිනිය එකතු කිරීමයි. නමුත් මෙය අතිශය අවදානම් සහගත ක්රියාවකි.
කුහුඹුවන් එකිනෙකා හඳුනාගන්නේ දැක්මෙන් නොව, උන්ගේ සිරුරේ තවරා ඇති අද්විතීය රසායනික සංයෝග හෙවත් ජනපද සුවඳ (Colony Odor) මගිනි. සෑම ජනපදයකටම අනන්ය වූ සුවඳක් ඇත.
- ප්රහාරාත්මක හැසිරීම: වෙනත් ජනපදයකින් ගෙනෙන ලද කුහුඹු රාජිනිය අලුත් කූඩුවට දැමූ සැනින්, වැඩකාර කුහුඹුවන් ඇයව හඳුනාගන්නේ පිටස්තර සතුරෙකු (Intruder) ලෙසය.
- තත්පර ගණනකින් මරණයට: පැරණි රාජිනිය මියගොස් තිබුණද, වැඩකාරයන් විසින් මෙම නව රාජිනියට පහර දී විනාශ කර දමනු ලබයි.
කෙසේ වෙතත්, විශේෂිත විද්යාත්මක ක්රමවේද භාවිත කරමින් (උදාහරණ ලෙස රාජිනිය දැලකින් වෙන්කර තබා සුවඳ හුරු කිරීම – Test tube introduction method) ඇතැම් කුඩා ජනපදවලට නව රාජිනියක් හඳුන්වා දීමට සමහර විශේෂවලදී සීමිත සාර්ථකත්වයක් ලබාගෙන ඇතත්, සාමාන්යයෙන් එය සාර්ථක වන්නේ කලාතුරකිනි.
කුහුඹු රාජිනිය මියගිය බව තහවුරු කරගන්නේ කෙසේද?
අද්දැකීම් අඩු කුහුඹු වගාකරුවන් කරන ප්රධාන වැරැද්දක් වන්නේ නිශ්චලව සිටින රාජිනියක් මියගොස් ඇතැයි සිතා ඉවත් කිරීමයි. පහත සඳහන් අවස්ථාවලදී කුහුඹු රාජිනිය මියගියා මෙන් නිශ්චලව සිටිය හැක:
- ශීත කාලීන අක්රියතාව (Diapause / Hibernation): උෂ්ණත්වය අඩුවන විට රාජිනිය සිරුරේ ක්රියාකාරීත්වය අඩාල කර නිද්රාශීලී තත්ත්වයට පත්වේ.
- අධික මානසික පීඩනය (Stress): පරිසරයේ ක්ෂණික වෙනස්වීමක් හෝ සොලවීමක් නිසා ඇය අඩපණ විය හැක.
- ජල හිඟකමය: ශරීරය විජලනය වූ විටද නිශ්චල වේ.
සැබෑ මරණයක් හඳුනාගන්නා ආකාරය:
- ඇගේ ස්පර්ශක (Antennae) කිසිදු චලනයක් නොපෙන්වයි.
- පාද උදරය දෙසට ගුලි වී (Death curl) පවතී.
- වැඩකාර කුහුඹුවන් ඇයව කූඩුවේ අපද්රව්ය දමන ස්ථානයට (Dump/Necrophoric area) ඇද දැමීමට උත්සාහ කරයි.
රාජිනිය මියගිය අනාථ ජනපදයක් පාලනය කරන්නේ කෙසේද?
ඔබගේ ෆෝමිකාරියම් කූඩුවේ කුහුඹු රාජිනිය සැබවින්ම මියගොස් ඇත්නම්, කළ යුතු විද්යාත්මක සහ මානුෂීය පියවර කිහිපයක් තිබේ:
- මරණයට හේතුව සෙවීම: රාජිනිය මියගියේ මන්දැයි පරීක්ෂණ කරන්න. අධික රස්නය, ආර්ද්රතාවය මදි වීම, දිලීර ආසාදන, හෝ රසායනික ද්රව්ය (පළිබෝධනාශක) තැවරීම ඊට හේතු විය හැක. හේතුව සොයා නොගතහොත් සෙසු කුහුඹුවන්ද ඉක්මනින් මියයනු ඇත.
- ආහාර සහ ජලය ලබාදීම: ජනපදයේ පිරිස අඩුවන විට ලබාදෙන ආහාර ප්රමාණය අඩු කරන්න. නමුත් ජලය සහ සීනි/ප්රෝටීන ආහාර ලබාදීම නතර නොකරන්න. වැඩකාරයන්ට තම ආයු කාලය විඳීමට ඉඩ හරින්න.
- හදිසියේ වාසස්ථාන වෙනස් නොකිරීම: ජනපදය වෙනත් කූඩුවකට මාරු කිරීමට යාමෙන් උන්ගේ පීඩනය වැඩි වේ. පවතින කූඩුවේම තබන්න.
නිගමනය
ජෛව විද්යාත්මකව බලන කල, කුහුඹු රාජිනිය යනු කුහුඹු ජනපදයක හදවතයි. ඇගේ අහිමි වීමත් සමඟ ජනපදයේ අනාගත පරම්පරා බිහිවීම නතර වන අතර, පවතින වැඩකාර කුහුඹුවන්ගේ ආයු කාලය අවසන් වීමත් සමඟ මුළු ජනපදයම ස්වාභාවික ලෙස ක්ෂය වී යයි. ස්වාභාවික පරිසරයේදී මෙය පෝෂක චක්රයේ තවත් එක් සංසිද්ධියක් පමණි. කුහුඹුවන්ගේ මෙම අද්භූත සමාජීය රටාව සහ ජෛව විද්යාත්මක සංකීර්ණතාවය, සොබාදහමේ ඇති අතිවිශිෂ්ට සැලසුම්කරණය පිළිබඳ හොඳම සාක්ෂියකි.
මූලාශ්ර
- Nature Journal – Social Insects & Pheromones: https://www.nature.com/articles/s41559-018-0570-5
- ScienceDaily – Ant Colony Dynamics & Gamergates: https://www.sciencedaily.com/releases/2021/04/210415142646.htm
- LiveScience – What Happens When an Ant Queen Dies: https://www.livescience.com/62923-what-happens-when-ant-queen-dies.html