ලොව උසස්ම කඳු පංතිය වන හිමාලයානු කලාපයේ පරිසර පද්ධතිය දැවැන්ත වෙනස්කම් ගණනාවකට මුහුණ දෙමින් සිටී. කඳුකර ග්ලැසියර කඩා වැටීම හේතුවෙන් මෑතකදී නේපාලයේ බෝටේ කෝසි (Bhote Koshi) ගංගා නිම්නය දිගේ සිදු වූ විනාශකාරී සිදුවීම විද්යාඥයින්ගේ මෙන්ම මුළු ලෝකයේම අවධානය දිනා ගැනීමට සමත් වී ඇත.
මෙම ග්ලැසියර කඩා වැටීම නිසා කිලෝමීටර් 170 කට වඩා වැඩි දුරක් පුරා ජලය, අයිස්, මඩ සහ පාෂාණවලින් සමන්විත දැවැන්ත ජල ධාරාවක් වේගයෙන් පහළට ගලා ගියේය. මෙම විනාශකාරී ප්රවාහය කොතරම් ප්රබලද යත්, නේපාලයේ අගනගරය වන කත්මණ්ඩු නගරය ටිබෙටයේ ලාසා නගරය හා සම්බන්ධ කළ ප්රධාන ගමනාගමන මාර්ග පද්ධති පවා එය විනාශ කර දැමීය.
මෙම සිදුවීම මගින් ගෝලීය උණුසුම ඉහළ යාම සහ කඳුකර ප්රදේශවල අස්ථාවරත්වය හේතුවෙන් ඇතිවිය හැකි බරපතල ප්රතිවිපාක පිළිබඳව ලෝකයට අනතුරු අඟවයි.
මෙම අතිශය ඛේදනීය සිදුවීම හේතුවෙන් පුද්ගලයින් 150 කට අධික සංඛ්යාවක් ජීවිතක්ෂයට පත් වූ අතර තවත් සිය ගණනක් අතුරුදහන් විය. පර්යේෂකයන් සහ ග්ලැසියර විද්යාඥයින් විසින් සිදු කරන ලද මූලික නිරීක්ෂණවලට අනුව, මෙම දරුණු ඛේදවාචකයට ප්රධානතම හේතුව වී ඇත්තේ ඉහළ උන්නතාංශයක සිදු වූ කඳුකර ග්ලැසියර කඩා වැටීම සහ ඒ ආශ්රිතව ඇති වූ දැවැන්ත නායයෑමයි.
දේශගුණික විපර්යාසවල අහිතකර බලපෑම් හේතුවෙන් ලොව පුරා පිහිටි හිම කඳුවැටි ශීඝ්රයෙන් අස්ථාවර වෙමින් පවතින බවට මෙය ප්රබල සාක්ෂියකි. මෙවැනි කඳුකර ග්ලැසියර කඩා වැටීම පිළිබඳ සිදුවීම් අතීතයට වඩා වර්තමානයේදී නිතර වාර්තා වන අතර, ඒ පිළිබඳව විද්යාත්මකව විශ්ලේෂණය කිරීම අනාගතයේ සිදුවිය හැකි මහත් විනාශයන් වළක්වා ගැනීමට අතිශයින්ම තීරණාත්මක වේ.
නේපාලයේ සිදුවූ අතිප්රබල හිමාලයානු ව්යසනයේ ස්වරූපය
නේපාලයේ සිදු වූ මෙම ව්යසනයේ පරිමාණය කෙතරම් විශාලද යත්, එහි චලනය මඟින් ඇති වූ කම්පනය ප්රදේශයේ භූ කම්පන සටහන් (Seismograms) මගින් රිච්ටර් මාපකයේ 4.4 ක අගයක භූමිකම්පාවක් ලෙස වාර්තා විය. මේ නිසා මුලින්ම විද්යාඥයන් සහ ආරක්ෂක අංශ අනුමාන කළේ ප්රදේශයේ ස්වාභාවික භූමිකම්පාවක් සිදු වී ඇති බවයි. නමුත් පසුව සිදු කළ නිරීක්ෂණවලදී තහවුරු වූයේ මෙම කඳුකර ග්ලැසියර කඩා වැටීම මගින් ඇති වූ දැවැන්ත පාෂාණ සහ අයිස් ස්කන්ධය පොළොවේ වැදීම නිසා මෙම භූ කම්පන තරංග නිර්මාණය වූ බවයි.
ඕස්ට්රේලියාවේ මොනෑෂ් විශ්වවිද්යාලයේ (Monash University) ග්ලැසියර භූ රූප විද්යාව පිළිබඳ ප්රමුඛ විශේෂඥයෙකු වන ලෙවන් ටෙලිඩ්සේ (Levan Tielidze) සඳහන් කරන්නේ, මෙම සුන්බුන් ධාරාව චීනය සහ නේපාලය අතර මායිම් හරස් මාර්ගය වන ගයිරොන්ග් (Gyirong) වරාය වෙත ළඟා වන විට මීටර් 30 ක පමණ උසකින් යුත් දැවැන්ත “මඩ සුනාමියක්” (Mud Tsunami) බවට පත්ව තිබූ බවයි. ගංගා නිම්නය දිගේ මහත් වේගයකින් ඇදී ආ මෙම සුන්බුන් පවුර එහි වූ පාලම්, මාර්ග, ගොඩනැගිලි සහ මිනිස් ජීවිත නිමේෂයකින් බිලිගත්තේය. මෙම ප්රදේශවල සිදුවූ කඳුකර ග්ලැසියර කඩා වැටීම හේතුවෙන් මුළු ගංගා නිම්නයේම භූගෝලීය ස්වරූපය සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් වී ගොස් ඇත.
විද්යාත්මක පසුබිම: කඳුකර ග්ලැසියර කඩා වැටීම සිදු වන්නේ කෙසේද?
සාමාන්යයෙන් කඳුකර ප්රදේශවල ඇති වන හදිසි ගංවතුර තත්ත්වයන් (Glacial Lake Outburst Floods – GLOFs) කෙලින්ම සම්බන්ධ වන්නේ ග්ලැසියර දියවීමෙන් සෑදෙන, මොරේන් (Moraine) හෙවත් ග්ලැසියර අවසාදිත මගින් ස්වාභාවිකව ඇහිරුණු විල් පිටාර ගැලීම හෝ ඒවායේ වේලි කඩාගෙන යාම සමඟය. කෙසේ වෙතත්, නාසා (NASA) සහ යුරෝපීය අභ්යවකාශ ඒජන්සිය (ESA) මගින් ලබාගත් චන්ද්රිකා ඡායාරූප පරීක්ෂා කිරීමේදී නේපාලයේ සිදුවූ මෙම සිදුවීමේ වෙනස්ම යාන්ත්රණයක් අනාවරණය විය.
මෙහිදී සිදුවී ඇත්තේ හුදෙක් විලක් පිටාර ගැලීමක් නොවේ. ඉහළ කඳුකර මාර්ගයකින් දැවැන්ත පාෂාණ සහ අයිස් තට්ටු එක්වරම ගැලවී නායයාමකට ලක්වීමයි. මෙලෙස සිදුවූ කඳුකර ග්ලැසියර කඩා වැටීම පහළට ගමන් කිරීමේදී ග්ලැසියර කොටස්, විශාල ගස්, පස සහ ජලය විශාල ප්රමාණයක් තමන් වෙත එකතු කර ගනිමින් දැවැන්ත බලයක් සහිත විනාශකාරී ධාරාවක් බවට පත් විය. විද්යාඥයින් පෙන්වා දෙන්නේ කඳුකර ග්ලැසියර කඩා වැටීම පිටුපස ඇති ප්රධානතම භෞතික විද්යාත්මක හේතුව කඳුකර බෑවුම්වල ස්ථායීතාව බිඳ වැටීම බවයි.
නිත්ය තුහින (Permafrost) දියවීම සහ භූමි අස්ථාවරත්වය
හිමාලයානු උස් කඳුකර බෑවුම් වසර දහස් ගණනක් පුරා එකට අල්ලා තබාගනු ලබන්නේ නිත්ය තුහින හෙවත් ‘පර්මාෆ්රොස්ට්’ (Permafrost) මගිනි. නිත්ය තුහින යනු වසර ගණනාවක් තිස්සේ නොකඩවා සෙල්සියස් අංශක 0 ට වඩා අඩු උෂ්ණත්වයක පවතින පස, පාෂාණ සහ අයිස් මිශ්රණයයි. මෙය කඳුකර බෑවුම් එකට අලවා තබන ස්වාභාවික කොන්ක්රීට් එකක් මෙන් ක්රියා කරයි.
ගෝලීය උෂ්ණත්වය ඉහළ යාමත් සමඟ මෙම නිත්ය තුහින ස්ථර වේගයෙන් දිය වීමට පටන් ගනී. පාෂාණ අතර ඉරිතැලීම්වල ඇති අයිස් දිය වී ජලය බවට පත්වන විට, පාෂාණ අතර ඇති ඝර්ෂණය සහ ශක්තිය සීඝ්රයෙන් පහත වැටේ. මෙම තත්ත්වය යටතේ, සුළු භූ කම්පනයක්, අධික වර්ෂාපතනයක් හෝ අභ්යන්තර පීඩන වෙනස්වීමක් නිසා වුවද දැවැන්ත කඳුකර ග්ලැසියර කඩා වැටීම වැනි දාම ප්රතික්රියාවක් ආරම්භ විය හැක.
එල් නිනෝ සංසිද්ධිය සහ පෘථිවි දේශගුණයේ අනාගත වෙනස්කම්
ගෝලීය උණුසුම ඉහළ යාම සහ පෘථිවියේ “තුන්වන ධ්රැවය”
හිමාලය කඳුවැටිය සහ ටිබෙට් සානුව පෘථිවියේ “තුන්වන ධ්රැවය” (Third Pole) ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. ඊට හේතුව උත්තර ධ්රැවයට සහ දක්ෂිණ ධ්රැවයට පසුව පෘථිවියේ වැඩිම අයිස් සංචිත ප්රමාණයක් පිහිටා ඇත්තේ මෙම කලාපයේ වීමයි. නමුත් වර්තමානයේ සිදුවන ගෝලීය උණුසුම ඉහළ යාම හමුවේ පෘථිවියේ සන්සුන්ම කලාපවලට වඩා වේගයෙන් හිමාලයානු කලාපයේ උෂ්ණත්වය ඉහළ යමින් පවතී.
දේශගුණික විපර්යාස පිළිබඳ අන්තර් රාජ්ය මණ්ඩලය (Intergovernmental Panel on Climate Change – IPCC) වාර්තාවලට අනුව, හිමාලයානු ග්ලැසියර සීඝ්රයෙන් ක්ෂය වෙමින් පවතී. මෙම උෂ්ණත්වය ඉහළ යාම නිසා ඇතිවන කඳුකර ග්ලැසියර කඩා වැටීම ඉදිරියේදී තවදුරටත් වැඩිවනු ඇතැයි පරිසර විද්යාඥයෝ අනතුරු අඟවති. හිමාලයානු නිත්ය තුහින දියවීම නිසා කඳු මුදුන්වල පවතින අයිස් තට්ටු අස්ථාවර වී, අවසානයේ කඳුකර ග්ලැසියර කඩා වැටීම හරහා පහළ පිහිටි ජනාවාස සම්පූර්ණයෙන්ම විනාශ වීමේ අවදානමක් පවතී.
ජාත්යන්තර උදාහරණ සහ පූර්ව අනතුරු ඇඟවීමේ පද්ධතිවල වැදගත්කම
නේපාලයේ සිදු වූ මෙම ඛේදනීය කඳුකර ග්ලැසියර කඩා වැටීම හුදකලා සිදුවීමක් නොවේ. ලොව පුරා කඳුකර කලාපවල මෙවැනි සිදුවීම් අඛණ්ඩව වාර්තා වෙමින් පවතී.
- ජෝර්ජියාව (2023): ජෝර්ජියාවේ රාචා (Racha) කලාපයේ පිහිටි ෂෝවි (Shovi) ස්කී රිසෝට් ප්රදේශයේ සිදු වූ කඳුකර ග්ලැසියර කඩා වැටීම සහ ඒ ආශ්රිත නායයෑම නිසා පුද්ගලයින් 33 දෙනෙකු ජීවිතක්ෂයට පත් විය.
- ස්විට්සර්ලන්තය (2024): ස්විට්සර්ලන්තයේ බ්ලැටන් (Blatten) ගම්මානය අසල සිදු වූ කඳුකර ග්ලැසියර කඩා වැටීම නිසා දැවැන්ත ගංවතුරක් සහ නායයෑමක් ඇති වූ නමුත්, එහි ස්ථාපනය කර තිබූ දියුණු පූර්ව අනතුරු ඇඟවීමේ පද්ධති (Early Warning Systems) නිසා ජනතාව වේලාවට ඉවත් කිරීමට හැකි වූයෙන් මහජන ජීවිත හානි වළක්වා ගැනීමට හැකි විය.
ස්විට්සර්ලන්තය වැනි දියුණු රටවල ස්වාභාවික ව්යසන නිරීක්ෂණය සඳහා චන්ද්රිකා, භූ කම්පන මාන සහ ගංගා මට්ටම් මනින සංවේදක (Sensors) ඇතුළත් ජාලයක් පවතී. කෙසේ වෙතත්, නේපාලය වැනි සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල මෙවැනි නවීන පූර්ව අනතුරු ඇඟවීමේ පද්ධති නොමැති වීම හෝ ඒවා ප්රමාණවත් නොවීම නිසා කඳුකර ග්ලැසියර කඩා වැටීම වැනි සිදුවීම්වලදී විශාල ජීවිත හානි සිදුවේ.
අනාගත ආසියානු ජල අර්බුදය සහ ග්ලැසියර ක්ෂය වීම
ඉහළ උන්නතාංශවල පිහිටි ග්ලැසියර දේශගුණික විපර්යාස හමුවේ ඉතා සංකීර්ණ ලෙස ප්රතික්රියා කරයි. ආරම්භක අදියරේදී, උෂ්ණත්වය වැඩිවීම නිසා අයිස් දියවීම වේගවත් වී ගංගාවල ජල මට්ටම ඉහළ යන අතර, හදිසි ගංවතුර සහ කඳුකර ග්ලැසියර කඩා වැටීම බහුලව සිදු වේ.
නමුත් දීර්ඝ කාලීනව බලන කල, මෙලෙස සීඝ්රයෙන් ග්ලැසියර ක්ෂය වී යාම මුළු ආසියානු කලාපයටම දැඩි ජල අර්බුදයක් නිර්මාණය කරනු ඇත. හිමාලයෙන් ආරම්භ වන ඉන්දු, ගංගා, බ්රහ්මපුත්ර, යැංසි සහ මීකොං වැනි දැවැන්ත ගංගා පද්ධති මත නේපාලය, ඉන්දියාව, පාකිස්ථානය, චීනය සහ බංග්ලාදේශය යන රටවල ජීවත්වන බිලියන 1.9 කට අධික ජනගහනයක් තම පානීය ජලය, කෘෂිකර්මාන්තය සහ ජල විදුලිය සඳහා සෘජුවම රඳා පවතී.
අනාගතයේදී කඳුකර ග්ලැසියර කඩා වැටීම වැඩිවීම සහ ග්ලැසියර දිය වී අතුරුදහන් වීම නිසා මෙම ගංගාවල ජල ධාරිතාව අඩුවී, දරුණු මිරිදිය හිඟයක් ඇතිවීමේ තර්ජනයක් මතුව තිබේ.
නිගමනය: විද්යාත්මක විසඳුම් සහ හදිසි පියවර
නේපාලයේ බෝටේ කෝසි ගංගා නිම්නයේ සිදු වූ ඛේදවාචකය අපට ලබාදෙන පැහැදිලි සංඥාව වන්නේ දේශගුණික විපර්යාස තවදුරටත් අනාගත තර්ජනයක් නොව, වර්තමානයේ අප හමුවේ ඇති දැවැන්ත විනාශකාරී යථාර්ථයක් බවයි.
මෙවැනි කඳුකර ග්ලැසියර කඩා වැටීම සම්පූර්ණයෙන්ම වැළැක්වීම මානව තාක්ෂණයට කළ නොහැකි වුවද, ඉන් සිදුවන හානිය අවම කර ගැනීමට පියවර ගත හැකිය:
- භූ කම්පන සහ ග්ලැසියර නිරීක්ෂණ පද්ධති ස්ථාපනය කිරීම: හිමාලයානු ප්රදේශවල භූ කම්පන චලන, නිත්ය තුහින උෂ්ණත්වය සහ ගංගා මට්ටම් 24 පැය පුරා නිරීක්ෂණය කරන සංවේදක සවිකිරීම.
- ජාත්යන්තර ආධාර සහ තාක්ෂණික හුවමාරුව: සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවලට පූර්ව අනතුරු ඇඟවීමේ පද්ධති ස්ථාපනය සඳහා අවශ්ය අරමුදල් සහ අභ්යවකාශ තාක්ෂණික දත්ත ලබාදීම.
- ගෝලීය කාබන් විමෝචනය නැවැත්වීම: පැරිස් දේශගුණික ගිවිසුමේ (Paris Agreement) ප්රධාන අරමුණක් වන්නේ පූර්ව කාර්මික යුගයට සාපේක්ෂව ගෝලීය සාමාන්ය උෂ්ණත්වය ඉහළ යාම සෙල්සියස් අංශක 2 ට වඩා අඩු මට්ටමක තබා ගැනීම සහ ගෝලීය උෂ්ණත්වය ඉහළ යාම සෙල්සියස් අංශක 1.5 ක සීමාව තුළ රඳවා ගැනීමට උත්සාහ කිරීමයි. ගෝලීය කාබන් විමෝචනය අවම කිරීම මෙම අරමුණ සාක්ෂාත් කර ගැනීම සඳහා ගන්නා ප්රධානම පියවරකි.
විද්යාත්මක දැනුම සහ නවීන තාක්ෂණය භාවිත කරමින් ස්වාභාවික ව්යසන පිළිබඳ පූර්ව අනතුරු ඇඟවීම් ලබාදීමට කටයුතු කිරීමෙන් පමණක් අනාගතයේදී සිදුවිය හැකි මෙවැනි ඛේදවාචකයන්ගෙන් අහිංසක මිනිස් ජීවිත බේරා ගැනීමට හැකිවනු ඇත.
මූලාශ්ර
- The Conversation / Monash University Research: Tielidze, L. (2024). Mechanisms of High-Altitude Glacier and Rock Avalanches in the Himalayas. https://theconversation.com
- Nature Geoscience: Glacial Hazards and Permafrost Thawing in Mountainous Regions. https://www.nature.com/ngeo
- NASA Earth Observatory: Monitoring Himalayan Glacial Changes and Outburst Hazards. https://earthobservatory.nasa.gov
