මිනිසා සහ ගෘහස්ථ සුනඛයා අතර පවතින සබඳතාව වසර දහස් ගණනක් ඈත අතීතයට දිවයන්නකි. බල්ලෙකු තම හිමිකරුවාගේ මුහුණ දෙස බලා ඔහු සිටින්නේ සතුටින්ද, කෝපයෙන්ද නැතහොත් දුකෙන්ද යන්න වටහාගන්නා බව ඕනෑම සුරතල් සතුන් ඇතිකරන්නෙකු අත්දැකීමෙන් දන්නා කරුණකි. නමුත් මෙය හුදෙක් සතුන්ගේ බුද්ධිමය හැසිරීමක්ද නැතහොත් ඔවුන්ගේ ස්නායු පද්ධතිය තුළ සිදුවන සංකීර්ණ ජීව විද්‍යාත්මක ක්‍රියාවලියක්ද යන්න පිළිබඳව දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ විද්‍යාඥයන් අතර මතභේද පැවතිණි.

Table of Contents

මෙම අභිරහස විසඳාලමින්, ඔස්ට්‍රියාවේ වියානා විශ්වවිද්‍යාලයේ (University of Vienna) ස්නායු විද්‍යාඥයින් කණ්ඩායමක් විසින් අතිවිශේෂ සොයාගැනීමක් සිදුකර ඇත. ඔවුන් පෙන්වා දෙන්නේ සුනඛයන්ගේ හැඟීම් හඳුනාගැනීම යනු ඔවුන්ගේ මොළයේ විශේෂිත කොටස් මගින් පාලනය වන සංකීර්ණ ජීව විද්‍යාත්මක ක්‍රියාවලියක් බවයි. මෙම පර්යේෂණයේ ප්‍රතිඵල සුප්‍රකට iScience විද්‍යාත්මක සඟරාවේ ප්‍රකාශයට පත් කර ඇති අතර, එමගින් සත්ව මනෝවිද්‍යාව සහ ස්නායු විද්‍යාව පිළිබඳ නව කතිකාවතක් නිර්මාණය වී තිබේ.

Do you believe in dog?: Dogs recognize our emotions, and they don’t like it when they see angry

වියානා විශ්වවිද්‍යාලයේ ඓතිහාසික පර්යේෂණය සිදු වූ ආකාරය

වියානා විශ්වවිද්‍යාලයේ පර්යේෂකයන් විසින් සිදු කරන ලද මෙම අධ්‍යයනය සත්ව ස්නායු විද්‍යා ක්ෂේත්‍රයේ විශාල පිම්මකි. මෙහි ඇති විශේෂත්වය වන්නේ මීට පෙර සිදුකරන ලද පර්යේෂණ බොහොමයක් සතුන්ගේ බාහිර හැසිරීම් නිරීක්ෂණය මත පදනම් වූ නමුත්, මෙම පර්යේෂණය සෘජුවම උන්ගේ මොළයේ ස්කෑන් පරීක්ෂණ (fMRI – functional Magnetic Resonance Imaging) ඇසුරින් සිදුකිරීමයි.

ලෝකයේ ප්‍රථම වතාවට, ගෘහස්ථ සුනඛයන්ට මිනිස් මුහුණුවලින් ප්‍රකාශ වන විවිධ නිෂේධාත්මක හැඟීම් (උදාහරණ ලෙස බිය, කෝපය සහ දුක) එකිනෙකින් වෙන්කර හඳුනා ගැනීමට ඇති හැකියාව විද්‍යාත්මකව තහවුරු කිරීමට මෙමගින් හැකි විය. මෙම පර්යේෂණයේදී සුනඛයන්ගේ හැඟීම් හඳුනාගැනීම මැනවින් විශ්ලේෂණය කිරීම සඳහා විශේෂයෙන් පුහුණු කරන ලද සුනඛයන් 12 දෙනෙකු යොදාගන්නා ලදී.

පර්යේෂණයේ තාක්ෂණික පසුබිම

fMRI ස්කෑනර් යන්ත්‍රයක් තුළ සතෙකු සෙලවීමකින් තොරව තැබීම ඉතා අභියෝගාත්මක කාර්යයකි. පර්යේෂකයන් මාස ගණනාවක් පුරා ධනාත්මක ශක්තිමත් කිරීමේ (Positive Reinforcement) පුහුණු ක්‍රමවේද භාවිතා කරමින්, සතුන්ට කිසිදු නිර්වින්දනයක් හෝ බලපෑමක් රහිතව, සම්පූර්ණ සිහියෙන් යන්ත්‍රය තුළ නිශ්චලව සිටීමට පුහුණු කරන ලදී. මෙහිදී සතුන්ට මිනිස් මුහුණුවල ඡායාරූප සහ ප්‍රකාශනයන් පෙන්වූ අතර, එම අවස්ථාවලදී උන්ගේ මොළයේ රුධිර ගමනාගමනය සහ ස්නායු සක්‍රියතාවයන් මැන බලන ලදී.

සුනඛයන්ගේ හැඟීම් හඳුනාගැනීම පිළිබඳ මොළයේ fMRI ස්කෑන් පරීක්ෂණ සටහන.
සුනඛයන්ගේ හැඟීම් හඳුනාගැනීම පිළිබඳ අධ්‍යයනය කිරීම

මොළයේ ස්කෑන් පරීක්ෂණ සහ යන්ත්‍ර ඉගෙනුම් ඇල්ගොරිතම (Machine Learning)

සුනඛයන්ගේ මොළයෙන් නිකුත් වන සංකීර්ණ ස්නායු සංඥා විශ්ලේෂණය කිරීම සාම්ප්‍රදායික ක්‍රම මගින් සිදුකිරීම ඉතා අපහසු විය. එම නිසා පර්යේෂකයන් විසින් අතිනවීන යන්ත්‍ර ඉගෙනුම් ඇල්ගොරිතම (Machine Learning Algorithms) භාවිතා කරන ලදී. මෙම කෘතිම බුද්ධි ඇල්ගොරිතම මගින්, බල්ලන් විවිධ මුහුණේ හැඟීම් දෙස බලන විට උන්ගේ මොළයේ ඇතිවන සංඥා රටා සිතියම්ගත කරන ලදී.

විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සඳහා කෘතිම බුද්ධිය භාවිතයේ විප්ලවීය වෙනස සහ අනාගතය

පර්යේෂණයේදී සුනඛයන්ට ප්‍රධාන වශයෙන් මුහුණේ ප්‍රකාශන හතරක් පෙන්වන ලදී:

  1. ප්‍රීතිය (Joy)
  2. කෝපය (Anger)
  3. බිය (Fear)
  4. දුක (Sadness)

යන්ත්‍ර ඉගෙනුම් ඇල්ගොරිතම මගින් ලබාදුන් දත්ත විශ්ලේෂණය කිරීමේදී පෙනී ගියේ, සතුට වැනි ධනාත්මක හැඟීමක් නිරූපණය වන විට ක්‍රියාත්මක වන මොළයේ කලාප සහ කෝපය, බිය හෝ දුක වැනි නිෂේධාත්මක හැඟීම් නිරූපණය වන විට ක්‍රියාත්මක වන කලාප එකිනෙකට සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් බවයි. සුනඛයන්ගේ හැඟීම් හඳුනාගැනීම මධ්‍යම ස්නායු පද්ධතියේ ඉතා නිශ්චිත කලාප හරහා සිදුවන බව මෙයින් පැහැදිලි විය.

තාවකාලික බාහිකය සහ කෞඩේට් න්‍යෂ්ටිය අතර සම්බන්ධතාවය

මෙම පර්යේෂණයේදී සොයාගත් වැදගත්ම සත්ව විද්‍යාත්මක සොයාගැනීම වන්නේ මොළයේ තාවකාලික බාහිකය (Temporal Cortex) සහ කෞඩේට් න්‍යෂ්ටිය (Caudate Nucleus) අතර පවතින සබඳතාවයයි.

  • තාවකාලික බාහිකය (Temporal Cortex): දෘශ්‍ය සහ ශ්‍රව්‍ය තොරතුරු සැකසීමට මෙන්ම සංකීර්ණ රටා හඳුනා ගැනීමට මෙම කොටස උපකාරී වේ.
  • කෞඩේට් න්‍යෂ්ටිය (Caudate Nucleus): මොළයේ පාරිතෝෂික සහ ප්‍රීතිමත් සංවේදනයන් (Reward System) පාලනය කරන ප්‍රධාන කොටසකි.

පර්යේෂකයන් සොයාගත් පරිදි, තාවකාලික බාහිකයේ සිට කෞඩේට් න්‍යෂ්ටිය දක්වා දිවෙන ස්නායු මාර්ගය සක්‍රිය වන්නේ සුනඛයන් මිනිසාගේ “ප්‍රීතිමත්” හෝ සතුටුදායක මුහුණේ ප්‍රකාශන දකින විට පමණි. මෙම විශේෂිත ස්නායු සම්බන්ධතාවය නිසා, ඕනෑම ආකාරයක නිෂේධාත්මක හැඟීමකින් සතුට වෙනම වෙන්කර හඳුනා ගැනීමට බල්ලන්ට හැකියාව ලැබේ.

තවද, මිනිස් කෝපය, බිය සහ දුක යන නිෂේධාත්මක හැඟීම් එකිනෙකට වෙනස් ආකාරයෙන් හඳුනා ගැනීමටද උන්ගේ මොළය සමත් වේ. උදාහරණයක් ලෙස, කෝපයෙන් සිටින මිනිස් මුහුණක් දකින විට සුනඛයාගේ මොළයේ අනතුරක් පිළිබඳව අනතුරු අඟවන අමිග්ඩලා (Amygdala) හා සබැඳි කලාප වැඩිපුර සක්‍රිය වන අතර, දුක්බර මුහුණක් දකින විට වෙනත් සංවේදනාත්මක ස්නායු මාවතක් සක්‍රිය වේ. මේ අනුව, සුනඛයන්ගේ හැඟීම් හඳුනාගැනීම යනු හුදෙක් අනුමානයක් නොව ඉතා නිරවද්‍ය ස්නායු විද්‍යාත්මක ක්‍රියාවලියකි.

සුනඛයන්ගේ හැඟීම් හඳුනාගැනීම සිදුවන ජීව විද්‍යාත්මක යාන්ත්‍රණය

මිනිසා සහ සුනඛයා අතර ඇති පරිණාමීය සබඳතාවය වසර 30,000 කට වඩා පැරණිය. මෙම දීර්ඝ කාලය පුරා සිදුවූ සම-පරිණාමය (Co-evolution) හේතුවෙන්, සුනඛයන් මිනිස් සමාජීය සංඥා කියවීමට විශේෂිත පරිණාමීය අනුවර්තනයන් ලබාගෙන ඇත.

[මිනිස් මුහුණේ ප්‍රකාශනය] 
       │
       ▼
[දෘශ්‍ය සංඥා තාවකාලික බාහිකයට (Temporal Cortex)]
       │
       ├──────────────► [සතුටුදායක මුහුණ] ──► [කෞඩේට් න්‍යෂ්ටිය සක්‍රිය වීම (Reward)]
       │
       └──────────────► [නිෂේධාත්මක මුහුණ (කෝපය/බිය)] ──► [අමිග්ඩලා හා වෙනත් ස්නායු කලාප]

ඉහත රූප සටහනෙන් දැක්වෙන පරිදි, සුනඛයන්ගේ හැඟීම් හඳුනාගැනීම සිදුවන්නේ මොළයේ විවිධ ස්නායු එකමුතු වල ක්‍රියාකාරීත්වයෙනි. මෙම අද්විතීය ජීව විද්‍යාත්මක යාන්ත්‍රණය නිසා, සුනඛයාට තමා ඉදිරියේ සිටින මිනිසාගෙන් තමාට ප්‍රහාරයක් එල්ල වේද (කෝපය), ඔහුගෙන් ආරක්ෂාව අවශ්‍යද (බිය) නැතහොත් ඔහුට සහනයක් අවශ්‍යද (දුක) යන්න පිළිබඳ ක්ෂණික තීරණ ගැනීමට හැකියාව ලැබේ.

මිනිස් සහ සුනඛ සන්නිවේදනයේ අනාගතය සහ අධ්‍යයනයේ වැදගත්කම

සුනඛයන්ගේ හැඟීම් හඳුනාගැනීම පිළිබඳ මොළයේ fMRI ස්කෑන් පරීක්ෂණ සටහන.

වියානා විශ්වවිද්‍යාලයේ මෙම සොයාගැනීම මගින් සුනඛයන්ගේ හැඟීම් හඳුනාගැනීම පිළිබඳ අප මෙතෙක් දැරූ මතයන් බොහෝමයක් වෙනස් කර ඇත. මෙය හුදෙක් විද්‍යාත්මක දැනුමට පමණක් නොව, එදිනෙදා ජීවිතයේදී සතුන් සමඟ කටයුතු කිරීමේදීද ඉතා වැදගත් වේ.

  1. වෛද්‍ය සහ ප්‍රතිකාරක සුනඛයන් (Therapy Dogs): මානසික පීඩනයෙන්, විශාදයෙන් හෝ PTSD තත්ත්වයන්ගෙන් පෙළෙන රෝගීන්ට ප්‍රතිකාර කිරීම සඳහා යොදාගන්නා සුනඛයන් පුහුණු කිරීමේදී මෙම ස්නායු විද්‍යාත්මක සොයාගැනීම් විශාල පිටිවහලක් වේ.
  2. සත්ව සුබසාධනය (Animal Welfare): මිනිසුන්ගේ අහිතකර හැඟීම් (උදා: දැඩි කෝපය හෝ බිය) සුනඛයන්ගේ මොළයට සෘජු මානසික පීඩනයක් (Stress) ඇතිකරන බව තහවුරු වී ඇති බැවින්, සතුන්ට වඩාත් සුදුසු පරිසරයක් නිර්මාණය කිරීමට මෙය උපකාරී වේ.
  3. සුනඛ පුහුණුව (Dog Training): හිමිකරුවාගේ කෝපය හෝ බිය සතුන් මැනවින් තේරුම් ගන්නා බැවින්, ධනාත්මක ක්‍රමවේද ඔස්සේ සතුන් පුහුණු කිරීමේ වැදගත්කම මෙයින් තහවුරු වේ.

නිගමනය (Conclusion)

අවසාන වශයෙන් සලකා බැලීමේදී, ඔස්ට්‍රියාවේ වියානා විශ්වවිද්‍යාලයේ පර්යේෂකයන් විසින් iScience සඟරාවේ පළ කරන ලද මෙම පර්යේෂණය, සත්ව බුද්ධිය සහ ස්නායු විද්‍යාව පිළිබඳ නව මංපෙත් විවර කර දී තිබේ. සුනඛයන්ගේ හැඟීම් හඳුනාගැනීම යනු හුදෙක් සතුන්ගේ පුරුද්දක් නොව, මොළයේ විශේෂිත කොටස් වන තාවකාලික බාහිකය සහ කෞඩේට් න්‍යෂ්ටිය වැනි සංකීර්ණ ස්නායු පද්ධති මගින් මෙහෙයවනු ලබන විද්‍යාත්මක සත්‍යයකි.

අපගේ මුහුණෙන් නිරූපණය වන සතුට, කෝපය, බිය සහ දුක යන ඕනෑම හැඟීමක් ඉතා නිවැරදිව කියවීමට අපගේ විශ්වාසවන්ත සුරතලා වන බල්ලාට හැකියාව ඇති බව දැන් විද්‍යාත්මකව තහවුරු වී ඇත. මෙමගින් මිනිසා සහ සුනඛයා අතර පවතින ආත්මීය සහ විද්‍යාත්මක සබඳතාවයේ අගය තවදුරටත් තහවුරු වේ.

මූලාශ්‍ර‍ –

  1. Cell Press – iScience Journal: https://www.cell.com/iscience/home (නවතම ස්නායු විද්‍යා පර්යේෂණ පළවන නිල සඟරාව)
  2. University of Vienna Research Portal: https://www.univie.ac.at/en/research/ (සුනඛයන්ගේ හැඟීම් හඳුනාගැනීම ගැන පර්යේෂණය සිදුකළ වියානා විශ්වවිද්‍යාලයේ නිල වෙබ් අඩවිය)