එළිමහනේ හෝ නිවස තුළ සිටින විට ඇතැම් පුද්ගලයන්ට පමණක් නොනවත්වා මදුරුවන් විදීමත්, තවත් අයෙකුට මදුරුවන්ගෙන් කිසිදු කරදරයක් නොවීමත් ඔබත් අත්දැක ඇති කරුණකි. සාමාන්‍ය සමාජයේ පවතින මතයක් වන්නේ “ලේ රස” වැඩි අයට හෝ “ප්‍රණීත ලේ” ඇති පුද්ගලයන් වෙත මදුරුවන් ආකර්ෂණය වීම වැඩි බවයි. නමුත් මෙය හුදෙක් මිත්‍යා මතයක් පමණක් බව නවතම විද්‍යාත්මක අධ්‍යයන මගින් සනාථ කර ඇත. විද්‍යාඥයන් පෙන්වා දෙන්නේ යම් පුද්ගලයෙකු වෙත මදුරුවන් ආකර්ෂණය වීම යන්න තීරණය වන්නේ එකී පුද්ගලයාගේ ජීව විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ මත පමණක් නොව, එම අවස්ථාවේදී ප්‍රහාරයට පැමිණෙන මදුරු විශේෂය (Mosquito species) මත බවයි.

Table of Contents

ලෝකප්‍රකට iScience විද්‍යාත්මක සඟරාවේ (Journal iScience) ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද අලුත්ම පර්යේෂණ වාර්තාවකට අනුව, ඇමරිකාවේ ෆ්ලොරිඩා ජාත්‍යන්තර විශ්වවිද්‍යාලයේ (Florida International University) පර්යේෂකයින් කණ්ඩායමක් විසින් මදුරුවන්ගේ ගොදුරු තෝරාගැනීමේ රටාවන් පිළිබඳව විප්ලවීය සොයාගැනීමක් සිදු කර ඇත. මෙම ලිපියෙන් අප විමසා බලන්නේ වෙනස් වන මදුරු විශේෂ, මිනිස් සිරුරේ රසායනික සංයුතිය සහ මදුරුවන් ආකර්ෂණය වීම පිටුපස ඇති සංකීර්ණ ජෛව විද්‍යාත්මක පදනමයි.

පර්යේෂණයේ පසුබිම සහ පැරණි මත බිඳවැටීම

දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ විද්‍යාඥයින් පවා විශ්වාස කළේ යම් පුද්ගලයෙකුගේ සමෙන් පිටවන දහඩිය, කාබන්ඩයොක්සයිඩ් ප්‍රමාණය හෝ රුධිර ගණය (Blood Group) අනුව ඕනෑම මදුරුවෙකු එම පුද්ගලයා වෙත එක ලෙස ආකර්ෂණය වන බවයි. එහෙත්, මෙම නව අධ්‍යයනය මගින් පෙන්වා දෙන්නේ විවිධ මදුරු විශේෂ මිනිස් සිරුරෙන් පිටවන රසායනික සංඥා හඳුනාගන්නේ එකිනෙකට වෙනස් ආකාරයට බවයි. එනම්, එක් මදුරු විශේෂයකට අතිශයින්ම ආකර්ෂණීය වන පුද්ගලයෙකු, තවත් මදුරු විශේෂයකට කිසිසේත්ම ආකර්ෂණීය නොවීමට ඉඩ ඇත.

පරීක්ෂණාගාරයක මදුරුවන්ගේ රසායනික ආකර්ෂණය පිළිබඳ විද්‍යාත්මක පර්යේෂණයක් සිදුකරන ආකාරය
පරීක්ෂණාගාරයක මදුරුවන්ගේ රසායනික ආකර්ෂණය පිළිබඳ විද්‍යාත්මක පර්යේෂණයක් සිදුකරන ආකාරය

මිනිස් සිරුරෙන් නිකුත් වන වාෂ්පශීලී කාබනික සංයෝග (Volatile Organic Compounds – VOCs) සිය ගණනක් පවතී. අපගේ සම මත ජීවත් වන ක්ෂුද්‍ර ජීවීන් (Skin Microbiome) මගින් මෙම සංයෝග නිපදවනු ලබයි. මෙම සංයෝග හඳුනාගැනීමට මදුරුවන්ගේ ස්පර්ශක (Antennae) වල ඇති විශේෂිත ආඝ්‍රාණ සංවේදක (Olfactory Receptors) උපකාරී වේ. එහෙත්, සියලුම මදුරු විශේෂයන්ට මෙම සංවේදක පිහිටා ඇත්තේ එකම ආකාරයට නොවන බැවින්, මදුරුවන් ආකර්ෂණය වීම කෙරෙහි මදුරු විශේෂයේ පරිනාමීය ලක්ෂණ සෘජුවම බලපානු ලබයි.

ෆ්ලොරිඩා විශ්වවිද්‍යාලයේ පර්යේෂණය සිදු වූ ආකාරය

ෆ්ලොරිඩා ජාත්‍යන්තර විශ්වවිද්‍යාලයේ විද්‍යාඥයින් විසින් මෙම අධ්‍යයනය සඳහා ප්‍රධාන වශයෙන් මනුෂ්‍යයන්ට භයානක රෝග ව්‍යාප්ත කරන මදුරු විශේෂ 3ක් යොදා ගන්නා ලදී. පර්යේෂකයින් විසින් ස්වේච්ඡා දායකයන් කිහිප දෙනෙකුගේ සමෙන් ලබාගත් ගන්ධයන් සහ රසායනික සංයෝග විශේෂිත පරීක්ෂණාගාර උපකරණ මගින් ග්‍රහණය කරගනිමින් මදුරුවන්ගේ ප්‍රතිචාර නිරීක්ෂණය කරන ලදී.

මිනිස් සිරුරේ ගන්ධයන්ට මදුරුවන් ආකර්ෂණය වීම මැන බැලීම සඳහා විද්‍යාඥයින් විසින් සංකීර්ණ වායු ප්‍රවාහ පද්ධති සහ අධි තාක්ෂණික කැමරා භාවිත කරන ලදී. එහිදී පැහැදිලිවම නිරීක්ෂණය වූයේ එකම පුද්ගලයාගේ ගන්ධයට මදුරු විශේෂ තුන දැක්වූයේ සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් ප්‍රතිචාරයන් බවයි. මෙය මදුරු මර්දන වැඩසටහන්වලට මෙන්ම පුද්ගලික ආරක්ෂණ ක්‍රමවේදයන්ටද නව මංපෙත් විවර කරදෙන සොයාගැනීමකි.

කෘතිම බැක්ටීරියා සෛලය: අජීවී ද්‍රව්‍ය වලින් ජීවය උපදවා ගැනීමේ නව විද්‍යාත්මක විප්ලවය

අධ්‍යයනයට ලක් වූ මදුරු විශේෂ සහ ඔවුන්ගේ හැසිරීම

පර්යේෂණය සඳහා යොදාගත් ප්‍රධාන මදුරු විශේෂ තුන සහ උන්ගේ මනාපයන් පහත පරිදි විස්තර කළ හැකිය:

1. Aedes aegypti (කහ උණ මදුරුවා / ඩෙංගු වාහකයා)

මිනිස් සම මත වසා සිටින Aedes aegypti ඩෙංගු වාහක මදුරුවෙකුගේ සමීප දර්ශනයක්
A female Aedes aegypti mosquito feeds on a human host in Dr. Grayson Brown’s lab at the University of Kentucky in Lexington, Ky.

ඩෙංගු (Dengue), සිකා (Zika), චිකන්ගුන්යා (Chikungunya) සහ කහ උණ වැනි මාරාන්තික රෝග පතුරුවන ප්‍රධාන වාහකයා වන්නේ මොවුන්ය. මෙම මදුරු විශේෂය පරිණාමය වී ඇත්තේ මිනිසුන්ගෙන් පමණක් රුධිරය ලබාගැනීමටයි (Anthropophilic). උන් මිනිස් සිරුරෙන් පිටවන ලැක්ටික් අම්ලය (Lactic acid) සහ කැප්‍රොයික් අම්ලය වැනි සංයෝගවලට අතිශයින්ම සංවේදී වේ. එමනිසා යම් පුද්ගලයෙකුගේ සමෙහි ලැක්ටික් අම්ල සාන්ද්‍රණය වැඩි නම්, උන් වෙත ස්වාභාවිකවම මදුරුවන් ආකර්ෂණය වීම වැඩි වේ.

2. Aedes albopictus (ආසියාතික කොටි මදුරුවා / Asian Tiger Mosquito)

මෙම මදුරුවාද ඩෙංගු සහ චිකන්ගුන්යා රෝග පතුරුවන නමුත්, මොවුන් මිනිසුන්ට මෙන්ම සතුන්ටද එක ලෙස විදීමට ප්‍රිය කරයි. Aedes aegypti මෙන් නොව, මෙම විශේෂය මිනිස් සිරුරේ අඩංගු ඇතැම් පදම් වූ ගන්ධයන්ට වඩා අවට පරිසරයේ ඇති ගන්ධයන් සමග සංසන්දනය කරමින් ගොදුර සොයා ගනී. එබැවින් යම් පුද්ගලයෙකු වෙත මෙම මදුරුවන් ආකර්ෂණය වීම සිදුවන්නේ Aedes aegypti මදුරුවාට වඩා වෙනස් රසායනික පදනමකිනි.

3. Culex quinquefasciatus (දකුණු ගෘහස්ථ මදුරුවා)

වෙස්ට් නයිල් වෛරසය (West Nile Virus) සහ බරවා රෝගය (Filariasis) පතුරුවන Culex මදුරුවන් ප්‍රධාන වශයෙන් පක්ෂීන් සහ ක්ෂීරපායින්ගෙන් රුධිරය උරා බොයි. මෙම මදුරු විශේෂය රාත්‍රී කාලයේදී සක්‍රීය වන අතර, මිනිස් සිරුරට පමණක් මදුරුවන් ආකර්ෂණය වීම සීමා නොවී, පක්ෂීන්ගේ සහ වෙනත් සතුන්ගේ සිරුරුවලින් නිකුත් වන නොනනෝල් (Nonanol) වැනි ඇල්ඩිහයිඩ සංයෝගවලට දැඩි ලෙස ආකර්ෂණය වේ.

මදුරුවන් ආකර්ෂණය වීම කෙරෙහි බලපාන ප්‍රධාන ජීව විද්‍යාත්මක සාධක

මදුරු විශේෂය කුමක් වුවත්, පොදුවේ මනුෂ්‍ය සිරුරෙන් නිකුත් වන පහත සඳහන් සාධක මදුරුවන් ආකර්ෂණය වීම සඳහා මූලික වශයෙන් බලපායි:

  • කාබන්ඩයොක්සයිඩ් පිටවීම (Carbon Dioxide Exhalation): අප ශ්වසනය කිරීමේදී පිටකරන CO2 වායුව මදුරුවන්ට මීටර් 50ක් පමණ ඈත සිට පවා හඳුනාගත හැක. ශරීර ප්‍රමාණයෙන් විශාල පුද්ගලයන් සහ ගර්භණී කාන්තාවන් වැඩිපුර CO2 පිටකරන බැවින් උන් කෙරෙහි වැඩි අවධානයක් යොමු වේ.
  • කාබොක්සිලික් අම්ල (Carboxylic Acids): සම මත ජීවත් වන බැක්ටීරියා මගින් නිපදවන සෙබම් (Sebum) තෙල් වර්ග බිඳවැටීමේදී ඇතිවන කාබොක්සිලික් අම්ල වැඩිපුර ඇති පුද්ගලයන් වෙත විශේෂයෙන්ම Aedes aegypti මදුරුවන් ආකර්ෂණය වීම ඉහළ යයි.
  • ශරීර උෂ්ණත්වය සහ අධෝරක්ත කිරණ (Body Heat & Infrared Radiation): මදුරුවන්ට මිනිස් සිරුරෙන් නිකුත් වන අධෝරක්ත තාප කිරණ හඳුනාගැනීමේ විශේෂ හැකියාවක් ඇත. ව්‍යායාම කිරීමෙන් පසු හෝ අධික ලෙස රත්වූ සිරුරු සහිත පුද්ගලයන් පහසුවෙන්ම මදුරු ප්‍රහාරයන්ට ලක්වේ.
  • සම මත වෙසෙන ක්ෂුද්‍රජීවී ගහනය (Skin Microbiome): සෑම පුද්ගලයෙකුගේම සමෙහි ජීවත් වන බැක්ටීරියා වර්ග එකිනෙකට වෙනස් වේ. මෙම බැක්ටීරියා මගින් පිටකරන රසායනික ද්‍රව්‍යවල සංයෝජනය මගින් එකිනෙකට වෙනස් “සමෙහි ගන්ධ පැතිකඩක්” (Odor Profile) නිර්මාණය කරයි. මෙය යම් අයෙකුට මදුරුවන් ආකර්ෂණය වීම තීරණය කරන ප්‍රධාන සාධකයකි.

මදුරු විශේෂය අනුව රුචිකත්වය වෙනස් වන්නේ කෙසේද?

iScience සඟරාවේ පළවූ අධ්‍යයනයට අනුව, පුද්ගලයින් කිහිපදෙනෙකු එකට සිටින විට එක් අයෙකුට ඩෙංගු මදුරුවන් වැඩිපුර විදින අතර, තවත් අයෙකුට Culex මදුරුවන් වැඩිපුර විදීමට ඉඩ ඇත. මෙයට හේතුව වන්නේ එක් එක් මදුරු විශේෂයේ ආඝ්‍රාණ ප්‍රතිග්‍රාහක (Olfactory Receptors) වෙනස් ලෙස හැඩගැසී තිබීමයි.

උදාහරණයක් ලෙස, යම් පුද්ගලයෙකුගේ සමෙහි ලැක්ටික් අම්ලය අධික නම්, ඔහු වෙත ඩෙංගු මදුරුවන් (Aedes aegypti) අධික ලෙස ආකර්ෂණය වේ. නමුත් එම පුද්ගලයා ළඟම සිටින වෙනත් අයෙකුගේ සමෙහි ඇල්ඩිහයිඩ හෝ ඇලිෆැටික් සංයෝග වැඩි නම්, ඔහු වෙත Culex මදුරුවන් වැඩිපුර ආකර්ෂණය විය හැක. ඒ අනුව, “මදුරුවන් මට විතරයි විදින්නේ” යැයි පැවසීමට පෙර, ඔබට විදින්නේ කිනම් මදුරු විශේෂයද යන්න හඳුනාගැනීම විද්‍යාත්මකව වැදගත් වේ. එක් මදුරු විශේෂයකට ඔබ අනර්ඝ ගොදුරක් වුවද, තවත් මදුරු විශේෂයකට එම ස්වභාවය අඩුවිය හැකිය.

මදුරුවන්ගෙන් ආරක්ෂා වීමට සහ මදුරු රෝග වළක්වා ගැනීමට උපදෙස්

මදුරු විශේෂ අනුව උන්ගේ රුචිකත්වය වෙනස් වුවද, සාමාන්‍ය ජීවිතයේදී මදුරුවන් ආකර්ෂණය වීම අවම කරගැනීම සඳහා පහත සඳහන් ප්‍රායෝගික පියවර අනුගමනය කළ හැකිය:

  1. DEET හෝ Picaridin සහිත මදුරු විකර්ශක භාවිතය: Picaridin හෝ DEET අඩංගු ආලේපන භාවිත කිරීමෙන් මදුරුවන්ගේ ආඝ්‍රාණ සංවේදක අක්‍රිය වන අතර, එමගින් මදුරුවන් ආකර්ෂණය වීම සාර්ථකව වළක්වා ගත හැක.
  2. තද පැහැති ඇඳුම් වලින් වැළකීම: මදුරුවන් ගොදුරු සොයාගැනීමේදී දෘශ්‍ය සංවේදනයන්ද (Visual cues) භාවිත කරයි. තද නිල්, කළු වැනි පැහැයන්ට මදුරුවන් වැඩිපුර ඇදී එන බැවින් ලා පැහැති ඇඳුම් ඇඳීම සුදුසුය.
  3. සමෙහි පිරිසිදුකම පවත්වා ගැනීම: අධික ලෙස දහඩිය දැමීමෙන් පසු ස්නානය කිරීම මගින් සම මත ලැක්ටික් අම්ලය රැස්වීම අවම කරගත හැකිය.
  4. පරිසරය පිරිසිදුව තබා ගැනීම: ඔබේ ගෙවත්ත වටා වතුර රැස්වන ස්ථාන ඉවත් කිරීම මගින් Aedes සහ Culex මදුරුවන් බෝවීම සම්පූර්ණයෙන්ම පාලනය කළ හැක.

නිගමනය

ෆ්ලොරිඩා ජාත්‍යන්තර විශ්වවිද්‍යාලයේ පර්යේෂකයන් විසින් සිදුකරන ලද මෙම අධ්‍යයනය මගින් මදුරුවන් ආකර්ෂණය වීම පිළිබඳ පැරණි මිත්‍යා මත බොහොමයක් බිඳහෙළා ඇත. මිනිස් සිරුර වෙත මදුරුවන් ආකර්ෂණය වීම යනු හුදෙක් එක් පුද්ගලයෙකුගේ ලේවල රසය මත සිදුවන්නක් නොව, මිනිස් සමෙහි රසායනික සංයෝග සහ මදුරු විශේෂයන්ගේ ජීව විද්‍යාත්මක පරිණාමය අතර සිදුවන සංකීර්ණ අන්තර්ක්‍රියාවකි.

මෙම නව සොයාගැනීම් ඉදිරියේදී යම් යම් මදුරු විශේෂයන්ට පමණක් බලපාන අලුත්ම මදුරු විකර්ශක (Mosquito Repellents) නිෂ්පාදනය කිරීමටත්, ඩෙංගු සහ වෙස්ට් නයිල් වැනි මාරාන්තික රෝග ව්‍යාප්තිය පාලනය කිරීමටත් විද්‍යාඥයින්ට මහඟු පිටිවහලක් වනු ඇත.

මූලාශ්‍ර‍ –

  1. iScience Journal (Cell Press Official Page):
    https://www.cell.com/iscience/home
  2. Florida International University (FIU News & Research):
    https://news.fiu.edu
  3. Centers for Disease Control and Prevention (CDC – Mosquito Information):
    https://www.cdc.gov/mosquitoes/about/index.html